Willen PVV-kiezers minder inkomens- en vermogensongelijkheid?
Het belooft een interessante maandagavond te worden in het Amsterdamse debatcentrum De Zwijger. Econoom Rens van Tilburgpresenteert zijn boek: Alles voor elkaar: hoe onze welvaart iedereen gelukkig kan maken. Op de website lezen we:
‘De meeste Nederlanders hebben het nog nooit zo goed gehad als nu. En toch zijn mensen boos en ontevreden en uiten zij hun onvrede door te stemmen op almaar radicalere populisten die de basis van onze democratie en welvaart ondermijnen. In zijn boek (…) laat Rens van Tilburg zien dat er goede redenen zijn voor deze onvrede en dat deze nog veel breder leeft dan vaak gedacht. Nederlanders wijzen massaal de prestatiesamenleving af en verlangen naar een zorgzame samenleving. Naar een land waar mensen naar elkaar omkijken en waar zekerheid is voor iedereen.’
Op de een of andere manier moet ik bij deze tekst denken aan Catherine de Vries. Ze schreef onlangs een boek over stemmers op uiterst rechtse partijen zoals de PVV. Ze had bedacht dat niet migratie de oorzaak is van alle onvrede, maar het feit dat mensen zich niet gezien voelen, dat de overheid zich heeft teruggetrokken, dat publieke voorzieningen niet meer zijn wat ze waren en al dat soort zaken. Klein probleem: deze verklaring strookt niet met wat PVV-stemmers zelf zeggen.
Cijfers en tabellen
Bij Van Tilburg komen we hier een variant van tegen. Er is onvrede en daar zijn goede redenen voor. Bij De Vries ging het nog om de vervallen bushalte en het gesloten gemeentehuis, bij Van Tilburg om de prestatiesamenleving waarin mensen niet naar elkaar omkijken, er te veel ongelijkheid is en de mensen niet meer voor elkaar zorgen. Daar worden ze onzeker en ontevreden van en zo weten we wat we aan de opmars van uiterst rechts moeten doen.
Van Tilburg heeft twee jaar zitten schrijven, horen we. Het boek ligt in het verlengde van zijn jarenlange werk. Mensen zitten vast in het kapitalistische model, maar Van Tilburg is al een stuk verder dan dat, vertelt zijn uitgever: hij is een echte vernieuwer. Van Tilburg neemt het woord en meldt dat hij ‘met een gouden lepeltje in zijn mond’ is geboren. Zijn boek is een zoektocht naar waarom de radicale populisten steeds sterker worden. Eerste gedachte: zou dat wel lukken als je zo ver van hen afstaat?
Het is in ieder geval een uitdaging.
Er gebeurt nu iets geks. Je zou verwachten dat er een onderzoek komt naar dit soort stemmers, maar dat gebeurt dus niet. We worden getrakteerd op drie college-achtige presentaties met een heleboel cijfers, grafieken en figuren. Die gaan over de bevolking in zijn geheel, niet specifiek over stemmers op uiterst rechts. Je zou je dus eigenlijk prima kunnen afvragen of de tekst op de website wel bij deze avond past. Gaat het hier over PVV-stemmers of over de publieke opinie in algemene zin? Ik denk dat laatste.
Drie presentaties
Eerst spreekt Jeroen Boelhouwer van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Je kunt de Nederlandse bevolking op basis van hun economisch, sociaal, cultureel en persoonlijk kapitaal indelen in zeven groepen. Sommige mensen hebben het meer getroffen dan anderen. De groepen met het minste kapitaal gaan er objectief wel op vooruit, maar dat voelen ze niet zo. Ze zijn relatief ontevreden en stemmen vaak PVV. Dat is dan weer niet zo gek, omdat ze denken achter te blijven. Dat doen ze ook.
Martijn Burger is hoogleraar geluk. In zijn presentatie krijgen we eveneens een heleboel cijfers. Hieruit wordt de conclusie getrokken dat als je steeds meer gaat verdienen, je daar niet steeds gelukkiger van wordt. Mensen wennen immers aan de rijkdom die ze hebben verworven. Economische groei is geen oplossing voor alles, doceert Burger, die het graag wil hebben over ‘brede welvaart’ en denkt dat die onder druk staat. Het gaat dan om zaken als de kwaliteit van werk, het milieu en de groeiende eenzaamheid.
Ook Vera Vrijmoeth heeft allerlei cijfers meegenomen. Ze doet onderzoek bij de FNV en wijst op de toenemende vermogens- en inkomensongelijkheid. Mensen willen wel wat aan die ongelijkheid doen, horen we haar zeggen. Dat is interessant, want Nederland is eigenlijk nog veel ongelijker dan de mensen al denken. Er volgt een hele rits aan beleidsmaatregelen die een oplossing kunnen brengen, zoals vernieuwing van het belastingstelsel, de regulering van flexibele contracten en de verhoging van het minimumloon.
Overeenkomsten
De overeenkomsten tussen deze presentaties zijn groter dan de verschillen. Ze gaan niet alleen thematisch over hetzelfde onderwerp, ze zijn ook methodologisch hetzelfde. Allemaal economische analyses die verschillen tussen groepen in kaart brengen en proberen met statistiek aan te tonen hoe verschillen tussen die groepen kunnen worden verklaard. Dan blijkt dat PVV-stemmers het vaak financieel niet getroffen hebben en dat mensen in algemene zin meer solidariteit wensen.
Allemaal prima, maar verklaart dit de stem op Wilders? Het opvallende aan deze avond is dat we zoeken naar antwoorden op de onvrede, maar dat iedereen vlucht in statistieken en niemand ooit met één PVV-stemmer lijkt te hebben gepraat. Dat is natuurlijk geen verplichting, maar wel een zwakte: in al deze modellen stopt de onderzoeker bepaalde variabelen die hij belangrijk vindt, maar wie zegt dat deze selectie van indicatoren door PVV-stemmers wordt gedeeld?
Grote afwezige: migratie. Het heeft er alle schijn van dat Van Tilburg zich dat ook realiseert. Daarom schuift aan het einde Monica Sie aan, voormalig directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, die onderzoek deed naar een brede waaier van zorgen van burgers. Het leverde de conclusie op dat er behoefte is aan gemeenschap, een stop van de bevolkingsgroei en dus ook minder migratie. De politiek heeft signalen over die thema’s niet opgepakt, zegt ze. Tja, welke partijen zouden daarvan profiteren?
Verklaringen
Sie heeft als enige wel met gewone mensen gepraat, of het waren haar medewerkers, dat kan ook. Hoe het ook zit: die interviews zijn inmiddels bijna vijftien jaar oud. Hoe zou de populistische stemmer van nu zich verhouden tot de situatie toen? Het gaat er niet over, terwijl de kans dat de wereld in de tussentijd aanzienlijk is veranderd erg groot is. Dat zegt Sie ook min of meer: de wereld is er bijvoorbeeld niet veiliger op geworden. Hoe zou dat doorwerken voor PVV-stemmers? We horen er niks over.
Opeens denk je terug aan het congres van zaterdag over Cultuurdefensie. Daar was het makkelijk mensen te spreken met nare ervaringen met migratie, vrijwel altijd in hun dagelijkse leefwereld, bijvoorbeeld in de publieke sector. Ze hebben allemaal het idee dat de politiek niet naar ze luistert. Dat zien we in Pakhuis de Zwijger: voor velen zijn PVV-stemmers statistieken. Het zal methodologisch allemaal vast heel goed in elkaar zitten, maar gaan al die tabellen en figuren over de juiste dingen?
Wat leren we deze avond nou eigenlijk? Als de wereld anders in elkaar zou zitten, zou er misschien minder onderlinge concurrentie en meer gemeenschapszin zijn. Als de vermogenden meer belasting zouden betalen, zou er meer gelijkheid zijn. Misschien zouden de mensen dan ook andere antwoorden geven op vragen over hun welbevinden. Maar of ze dan ook minder op de PVV zouden stemmen weten we niet, want er zou weleens meer aan de hand kunnen zijn dan deze statistieken laten zien.
De enige vraag is: wil je dat weten?
Abonneer je hier op mijn nieuwsbrief en ontvang elk nieuw artikel via e-mail.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.
Beeld: Jeroen Boelhouwer, Martijn Burger en Vera Vrijmoeth presenteren feiten en cijfers in Pakhuis de Zwijger. Foto’s: Chris Aalberts.