Migratie misschien toch niet doorslaggevend voor de PVV-stem
Waar komt de aanhang van radicaal rechtse partijen als de PVV toch vandaan? Over deze vraag zijn hele bibliotheken volgeschreven, zo vertelt hoogleraar politicologie Catherine de Vries deze maandagavond in academisch debatcentrum Spui25 in Amsterdam. De Vries heeft er onlangs zelf ook een pennenvrucht over afgeleverd. Normaal schrijft ze voor een wetenschappelijk publiek, maar dit keer heeft ze haar persoonlijke verhaal met wetenschappelijke feiten gecombineerd tot één verhaal.
De reden voor die aanpak is simpel: De Vries’ vader was fervent PVV-stemmer, nadat hij eerder in de ban was geraakt van Pim Fortuyn. Daarvoor stemde hij CDA. In huize De Vries maakte men er regelmatig ruzie over, zo suggereert ze. Later bedacht ze dat het misschien beter was haar vader te leren begrijpen aan de hand van zijn verhalen, dan hem telkens te vertellen dat hij de verkeerde standpunten had. Het heeft haar in politiek opzicht niet dichterbij haar inmiddels overleden vader gebracht, maar persoonlijk wel, zo zegt ze.
In discussies over partijen als de PVV, JA21 en in minder mate Forum gaat het vaak over migratie, maar dat is niet het hele verhaal, denkt De Vries. Het zou ook moeten gaan over verschraling van publieke voorzieningen. Sommige worden gesloten, er is minder geld, de kwaliteit gaat achteruit, er is minder aandacht voor burgers en er worden drempels opgeworpen om mensen ervan te weerhouden er gebruik van te maken. Dit thema is vaak totaal ondergesneeuwd, terwijl het al prominent in Fortuyns De puinhopen van acht jaar paars stond.
Een verhaal maken
Radicaal rechts vertelt een specifiek verhaal over deze problematiek, wil De Vries maar zeggen. Er is sprake van ‘transactioneel denken’ en ‘nul-sommen’ waarbij de een iets krijgt en de ander iets verliest. Migranten worden in dit wereldbeeld voorgetrokken: zij krijgen vanalles gratis en Nederlanders leveren in. Door deze redenering telkens te herhalen is deze genormaliseerd geraakt. De media doen hier actief aan mee en de middenpartijen ook. Vooral de VVD is er erg goed in, horen we een van de panelleden zeggen.
De enorme focus op migratie is onterecht, zo maakt de De Vries duidelijk. Het panel van twee journalisten en twee wetenschappers is dat met haar eens. Burgers raken losgezongen van de overheid omdat deze zich uit het maatschappelijk leven lijkt terug te trekken. Scholen gaan dicht, buslijnen worden afgestoten, het stadhuis is steeds verder weg en ga zo maar door. Radicaal rechts praat het publiek vervolgens aan dat de overheid wel voor andere mensen zorgt. Dat levert bij burgers het idee op dat ze worden achtergesteld.
De stelling van De Vries is interessant en aantrekkelijk omdat deze kan verklaren waarom dit soort partijen in afgelegen regio’s populair zijn, of daar nou veel mensen met een migratieachtergrond wonen of niet. Deze verklaart ook waarom mensen niet teruggaan naar middenpartijen die inmiddels het migratiethema hebben omarmd. Het gaat niet zozeer om migratie, maar om iets anders. Een van de panelleden zegt dat het migratieverhaal van radicaal rechts gewoon veel beter verkoopt dan dat over koopkrachtplaatjes.
Statusangst
Een van de panelleden is de Leidse hoogleraar Sarah de Lange. Ze noemt De Vries’ boek zeer genuanceerd. Er is niet één verklaring waarom mensen op radicaal rechts stemmen. Soms is culturele diversiteit een factor, maar niet altijd. Niet alle verklaringen passen op alle groepen burgers. Het gaat niet alleen om het verdwijnen van publieke voorzieningen, maar ook om private zoals de supermarkt en de pinautomaat. In perifere gebieden hebben burgers niet allemaal evenveel last als voorzieningen verdwijnen.
Statusangst speelt een rol: mensen denken dat hun positie zou kunnen verslechteren of dat hun kinderen dat zal overkomen. Dat is een reële angst: met name de positie van witte mannen verbetert niet meer, alleen die van vrouwen en die van mensen met een migratieachtergrond doet dat. Er is ook een fenomeen genaamd ‘relatieve deprivatie’: je voelt je achtergesteld ten opzichte van anderen, ook al is je eigen positie eigenlijk best goed. Dat gevoel wordt actief door radicaal rechts aangewakkerd.
Mensen willen gerespecteerd worden en hebben het gevoel dat daar geen sprake van is, horen we. Zo komen we toch nog bij een culturele verklaring, namelijk dat mensen in perifere gebieden het idee hebben dat hun cultuur en tradities onder druk staan en dat dat de schuld is van Randstedelijke elites. Daar komt het verlies van voorzieningen bovenop. Zo wordt radicaal rechts vanzelf populair. Het heeft allemaal weinig met migratie te maken, maar er wordt door politici op de uiterste rechterflank wel steeds een verband gesuggereerd.
Diversiteit
Wetenschap moet de geest scherpen en dat doet de stelling van De Vries. Deze avond suggereert – nogal voorspelbaar – dat PVV-kiezers de verkeerde keuze maken, maar – minder voorspelbaar – dat ze soms ook een punt hebben: de publieke voorzieningen in perifere gebieden zijn inderdaad verdwenen en statusverlies is een uiterst reële angst. PVV-kiezers koppelen daar volgens de panelleden echter de verkeerde interpretatie aan, namelijk dat er een relatie met migratie bestaat. Of dat verkeerd is? Daar kun je verschillend over denken.
Een breed palet aan meningen is voor deze discussie nodig, maar in Spui25 is er vooral eenheidsworst. Rosan Smits werkt bij De Correspondent en schreef een kritisch boek over fascisme, Sarah de Lange schreef een lang pamflet tegen normalisering van uiterst rechts, Merijn Oudenampsen is bekend van zijn kritieken op populisme en andere rechtse thema’s en Coen van de Ven werkt bij De Groene en dat is beslist geen rechts blad. De avond wordt gemodereerd door UvA-hoogleraar Femke Roosma, die ooit fractievoorzitter van GroenLinks Amsterdam was.
Prima natuurlijk, maar hier is meer diversiteit nodig om te zien welke zorgen terecht zijn en welke niet, of in hoeverre radicaal rechts de stemmers echt iets te bieden heeft. Niemand zegt dat Spui25 fans van Wilders, Eerdmans en Baudet op het podium moet hijsen, want die hebben sowieso geen objectieve analyse in de aanbieding. Maar tegelijk denk je: bij media als De Telegraaf, AD en EW zijn echt wel stemmen te vinden die rechts zijn én kritisch op de handel en wandel op de rechterflank. Waarom zijn zij niet uitgenodigd?
Als de analyse van De Vries goed is, houdt die ook bij een diverser panel stand.
Beeld: panel in Spui25. Foto: Chris Aalberts.
<
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.