FvD houdt kiezers beter vast dan de landelijke concurrenten op uiterst rechts
Hoe ziet uiterst rechts Nederland er na de gemeenteraadsverkiezingen uit? Het is moeilijk daar op lokaal niveau een beeld van te krijgen. Niet alleen omdat er vijf landelijke partijen op deze flank mee hebben gedaan, maar ook omdat lokale partijen zich regelmatig in hun vaarwater begeven. Dat leidt tot verwarrende situaties. Zo zit FvD in de Tilburgse gemeenteraad, maar daar zit ook de lokale partij van Hans Smolders, die zelf dan weer FvD-lid is. Wie het begrijpt mag het zeggen.
Landelijke partijen op uiterst rechts doen vaak niet serieus mee aan de raadsverkiezingen. Of het nou gaat om Forum, PVV, JA21, BBB of BVNL, in alle gevallen is de selectie van gemeenten waar men deelneemt totaal willekeurig. Als dit normale partijen zouden zijn, zouden ze lokale afdelingen toestaan, die vervolgens zelf het initiatief kunnen nemen om mee te doen voor de gemeenteraad. Alleen BBB lijkt een dergelijke structuur te kennen, elders is de deelname top-down.
Het is veelzeggend dat geen van deze partijen duidelijk maakt waar de selectie van gemeenten op gebaseerd is. Bij Forum heeft het er de schijn van dat het meestal gemeenten zijn waar vertrouwelingen of bekenden van de partijtop wonen, die ambities hebben om lokaal actief te worden. Daar wordt dan vervolgens per gemeente een groep kandidaten bij gezocht. Tegelijk is dit niet het hele verhaal, want soms is de deelname zo rommelig dat je je afvraagt waarom FvD er überhaupt aan begon.
Willekeur troef
Er is in ieder geval nauwelijks een relatie tussen deelname en het bestaan van een achterban. De deelname heeft alles weg van een schot hagel. Soms beconcurreren partijen elkaar enorm in gemeenten waar weinig markt voor uiterst rechts is, zoals Amsterdam. Tegelijk laten deze partijen soms gemeenten schieten waar de doelgroep juist wel zit, zoals in gemeenten in Zuid-Limburg. Daar kan men enorm scoren en zitten ongetwijfeld ook leden, maar meedoen, ho maar.
Het is niet gemakkelijk systematisch te vergelijken hoe goed of slecht deze partijen het doen want elke lokale situatie is anders. De beste vergelijking is die door de tijd, zoals bij de PVV. Hieronder doe ik toch een poging een patroon te ontwaren in de brij aan gemeenten en zetelaantallen die de vijf landelijke partijen op uiterst rechts hebben gescoord. In het onderstaande overzicht staan de zetelaantallen van deze vijf bij de afgelopen verkiezingen en in de jaren daarvoor.
Er zijn twee soorten gemeenten te onderscheiden: plekken waar één uiterst rechtse partij deelnam en waar men dus geen landelijke concurrentie had, en gemeenten waar dat wel zo was. In Alphen aan den Rijn kon je op deze politieke flank alleen Forum stemmen, niet PVV, JA21, BBB of BVNL. In Barneveld kon je alleen BBB stemmen, in Goes BVNL en in Etten-Leur JA21. In Almere concurreerden de partijen op deze flank juist wel met elkaar: hier had men keuze tussen Forum, PVV en JA21.
Als we kijken naar de achterban van deze partijen, kunnen we twee vrij eenvoudige observaties doen: hoeveel zetels zijn er binnengehaald en hoe doet uiterst rechts het als ze concurrentie krijgen van andere landelijke partijen op dezelfde flank?
Zetelaantallen
Als we kijken naar de zetelaantallen, is het verschil tussen deze vijf partijen heel duidelijk. Forum deed in meer gemeenten mee dan de anderen en kreeg overal een of meer zetels. Dit lukte ook in gemeenten waar je dat niet zou verwachten omdat ze bekend staan als links, zoals Utrecht en Nijmegen. De PVV laat nogal wisselende resultaten zien, maar de trend is dalende en in één gemeente – Den Haag – komt het zetelaantal zelfs uit op nul. JA21 deed in zeven gemeenten mee en haalde overal de kiesdrempel.
BBB koos voor deelname in een kleine dertig gemeenten. Ook sloot men partnerschappen met lokale partijen onder de naam BBBondgenoten. Die laatste groep laat ik hier verder buiten beschouwing. Opvallend is dat BBB in behoorlijk wat gemeenten op nul blijft staan. Dat lijkt het gevolg van de deelname in grote plaatsen, waar de kans op een zetel sowieso minimaal was, zoals Amsterdam, Apeldoorn, Ede, Groningen en Tilburg. Toch haalt BBB ook in sommige landelijke gemeenten de kiesdrempel niet.
En dan is er nog BVNL, het geesteskind van Wybren van Haga. Deze partij deed wel in ongeveer twintig gemeenten mee, maar haalde eveneens de kiesdrempel vaak niet. Dat was ook op plekken waar men eerder wel een zetel had, zoals Haarlem en Haarlemmermeer. Het patroon van BVNL is grillig: soms een uitschieter zoals in Voorne aan Zee en Zaltbommel, in andere gemeenten een verkiezingsdeelname die op voorhand totaal zinloos lijkt te zijn geweest.
Concurrentie
Een tweede vergelijking maakt de verhoudingen op een andere manier duidelijk. In de onderstaande tabel wordt onderscheid gemaakt tussen deelname in gemeenten met één landelijke partij op uiterst rechts, en gemeenten waar minimaal twee van zulke partijen met elkaar de concurrentie aangingen. Ook hier zijn de aan BBB geaffilieerde lokale partijen weggelaten.
Uiterst rechts bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2026.
Een leesvoorbeeld: Forum deed in zestig gemeenten mee als enige landelijke partij op de uiterst rechtse flank. In die gemeenten haalde men in totaal 183 zetels. Dat is gemiddeld 3,05 per deelnemende gemeente. De partij deed ook mee in 44 gemeenten waar men concurreerde met andere landelijke partijen op uiterst rechts. Daar haalde men in totaal 116 zetels, dus gemiddeld 2,63 per gemeente. Als er landelijke concurrentie is, haalt Forum dus 86% van de zetels die de partij haalt als deze als enige meedoet.
Als er meerdere uiterst rechtse partijen op het stembiljet staan, scoort Forum maar iets slechter dan in de situatie dat de partij in zijn eentje zonder concurrentie meedoet. Bij PVV en JA21 is het resultaat bij landelijke concurrentie behoorlijk slechter: minder dan zestig procent van de kiezers blijft dan over, bij BBB en BVNL ongeveer een derde. FvD houdt – als er concurrentie is – de eigen kiezers beter vast dan de rest.
Beeld: logo’s van de vijf uiterst rechtse landelijke partijen.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.