D66 denkt dat het wél kan, maar de twijfel slaat snel toe
D66 levert voor het eerst de minister-president en dat zullen we weten ook. Deze zaterdag congresseert de partij in NBC in Nieuwegein. De persvoorlichters laten bij de aanmelding nadrukkelijk weten dat Rob Jetten om 11.45 uur een toespraak houdt. Dit is overduidelijk het hoogtepunt van de dag: na de speech vertrekken de meeste journalisten weer. Dat is niet zo vreemd: het congres heeft een opvallend mager programma met maar weinig inhoudelijke onderdelen.
Onze eerste premier verdient een glorieuze opkomst, moet D66 gedacht hebben. Om half twaalf staat de uitverkochte congreszaal helemaal vol. We worden warmgemaakt met een filmpje over het verleden: we zien Hans van Mierlo over straat lopen, Els Borst praat over euthanasie, Boris Dittrich over het homohuwelijk en Pia Dijkstra over orgaandonatie. We zien beelden van de D66-overwinning van 1994 toen Van Mierlo 24 zetels haalde, een aantal dat pas een paar maanden geleden werd overtroffen.
Er volgen beelden van de laatste jaren. We zien Jetten als klimaatminister, een debat tussen Jetten en Geert Wilders en de Nederlandse vlaggen bij het vorige congres. Er volgen wat nieuwsfragmenten dat D66 de grootste partij is geworden, juichende mensen en de start van het nieuwe kabinet. De zaal is opgewarmd. Een camera volgt hoe Jetten vanuit de naastgelegen foyer breed lachend de congreszaal binnenloopt, onder luid applaus van de leden, omringd door cameramensen en fotografen.
Loopje oefenen
De muziek wordt wat harder gezet, Jetten schudt handen van leden en wat bekende D66’ers en komt vervolgens zwaaiend het podium op. Hij heeft gisteren met het loopje geoefend, horen we. Op het bordes moest hij denken aan Hans van Mierlo, Els Borst en Jan Terlouw. Wat zouden zij ervan denken? Jetten noemt ook Thom de Graaf en Sigrid Kaag. Alexander Pechtold krijgt extra aandacht, want hij is de man die D66 na nul zetels in de peilingen een nieuw leven gaf. Applaus.
Jetten vindt dat dit geen moment van zelfgenoegzaamheid moet zijn, maar van verantwoordelijkheid. Hij wil er voor iedereen zijn, ook voor de mensen die geen D66 stemden. Zoals het Nederlandse team bij de Olympische Spelen tot grote prestaties in staat was, zo moet Nederland dat als team ook zijn, want dan kunnen we heel veel aan. We zien weer een Nederlandse vlag in beeld, met die van de EU op de achtergrond. Ook partijen moeten meer samenwerken in plaats van tegenover elkaar staan, denkt Jetten.
Jetten somt de bewindspersonen op en wat ze allemaal gaan bereiken, helemaal in lijn met de leus dat het wél kan. Deze mensen gaan doorbraken realiseren op vastgelopen dossiers. Jetten laat de zaal de leus ‘het kan wel’ roepen. Het komt er aanvankelijk niet erg overtuigend uit en Jetten meldt dat ze het nog eens gaan doen. Op 18 maart moet D66 weer winnen en daarom roept hij iedereen op mee te doen aan de campagne. Want ‘het kan wel’, scandeert de zaal nu in koor.
Goed voor D66?
Er is applaus, de muziek gaat harder, Jetten omhelst de partijprominenten op de eerste rij en journalisten en fotografen rennen op hem af. Zie hier hoe Jetten in een week tijd is veranderd: van fractievoorzitter van een voorheen middelgrote partij die nooit de premier leverde, naar regeringsleider die boven de partijen staat en plannen ontvouwt om de problemen in het land het hoofd te bieden. De grote vraag is natuurlijk: is dat nou goed of slecht voor D66?
De leden lijken niet te weten wat hun houding moet zijn. In de ochtend wordt een motie besproken die uitspreekt dat het congres het coalitieakkoord steunt. Dit is op zichzelf al een beetje vreemd, want dit oordeel van de leden is irrelevant, helemaal omdat de coalitie al is gestart. De leden hebben niets te zeggen over de regering en zelfs niet over de Tweede Kamerfractie die Jetten-1 in het zadel heeft geholpen. Het meest logische wat ontevreden leden kunnen doen is hun lidmaatschap opzeggen.
Leden maken zich overduidelijk nu al zorgen over de herkenbaarheid van hun partij. D66 was tegen de opening van Lelystad Airport, maar het kabinet is dit toch van plan. Een motie vindt dat de fractie sowieso tegen die opening moet stemmen. Een inspreker is bang dat D66 gezien gaat worden als partij van de ‘klimaatzwabbers’, een ander vindt het ongrondwettelijk de fractie advies te geven en weer een ander vindt dat nu D66 de premier levert je deze motie niet kunt steunen. 74% stemt tegen.
Meeste inleveren
Misschien is het toch niet zo heel leuk de grootste partij te zijn. We horen leden zeggen dat de fiscale verdeling evenwichtiger moet dan is afgesproken. Het partijbestuur vindt het een goed idee dat de fractie zich hiervoor blijft inzetten. Een oud-partijbestuurder meldt dat D66 moet stoppen te praten over het idee dat ze de grootste partij zijn en dus het meeste inleveren. Het gaat om een pijnlijk punt uit het coalitieakkoord en dus moet hieraan gewerkt worden. 96% is het daarmee eens.
Hier zien we de worsteling van een partij die nooit de grootste was, waar de partijleider altijd de politieke concurrenten kon aanvallen, met name uit de uiterst rechtse hoek. Nu is de leider er ‘voor iedereen’ en meet hij zichzelf een algemeen profiel aan, passend bij zijn nieuwe rol. Hij valt andere partijen niet meer aan, zelfs die op de uiterste rechterflank niet. Wat blijft er zo van de herkenbaarheid van D66 over? In het verleden hadden ook VVD, CDA en PvdA dit probleem. Hoe moet D66 zich tot deze premier – annex politiek leider – verhouden?
De enorme kabinetsambities op vastgelopen dossiers spelen daarbij vermoedelijk een rol. Hoe moet het als de huizenbouw straks tegenvalt? Of als de stikstofellende zich voortsleept alsof er nooit een minister van D66 is aangetreden? Misschien is de nieuwe rol van D66 wel helemaal niet zo’n fijne: moet je het kabinet per definitie kritisch benaderen omdat dat de formele verhoudingen zijn, of moet je Jetten sowieso steunen, al is het maar omdat je sowieso niets beters krijgt?
Alles oplossen
Dat deze balanceeract misgaat, kun je op je klompen aanvoelen. Bij de koffie spreek ik een lid met kennis over een van de grootste problemen in Nederland: netcongestie. Allerlei bedrijven en organisaties moeten jaren wachten om op het stroomnet te worden aangesloten. Hij vertelt dat de sector dit probleem al vijftien jaar zag aankomen en dat het nog zeker tien jaar duurt voordat het is opgelost. Is dit misschien zo’n vastgelopen dossier wat het nieuwe kabinet daadkrachtig gaat oplossen?
In de sector lopen steeds meer consultants rond, vertelt de man, maar het aantal mensen dat kabels door de grond kan trekken om de capaciteit daadwerkelijk te verhogen neemt hooguit mondjesmaat toe. Vanwege de technische eisen kun je ze ook niet uit het buitenland halen. De man hoort politici op allerlei politieke niveaus er zonder al te veel kennis van zaken over praten. Heeft het nieuwe kabinet een plan om dit indringende probleem op te lossen? De man heeft geen begin ervan gezien.
Het enige wat helpt is minder consultants en meer MBO’ers elektrotechniek, maar of er enig idee is hoe dit kan worden bereikt is onduidelijk. Onwillekeurig denk je: is er wél een plan bij de stikstofcrisis? Bij de woningbouw? De jeugdzorg? Wat betekent dat eigenlijk, dat D66 met het nieuwe kabinet deze vastzittende dossiers gaat lostrekken dan wel oplossen? En als dat alleen een marketingkreet is: hoe lang zullen de leden van D66 hun gemak houden als het allemaal niet gaat zoals gehoopt?
Het worden nog spannende jaren met premier Jetten.
Beeld: Rob Jetten komt binnen bij het D66-congres. Still uit de livestream. Scherm in de congreshal, discussie in congreszaal, decor congreszaal. Foto’s: Chris Aalberts.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.