Duitse lessen over het uitsluiten van extreemrechts
De gemeenteraadsverkiezingen komen eraan en Forum doet in meer gemeenten mee dan ooit. In 104 plaatsen staat de partij op het stembiljet, soms met kandidaten die actief waren bij andere extreemrechtse organisaties. Het stelt andere partijen, maar ook journalisten en debatorganisatoren, voor een dilemma: hoe moeten we omgaan met FvD? Negeren? In meerdere gemeenten, waaronder Amsterdam en Nijmegen, hebben partijen een verklaring getekend dat ze Forum zullen boycotten. Is dat verstandig?
Misschien moeten we kijken naar andere landen waar zo’n boycot al geldt. Duitsland is een logisch voorbeeld. Daar geldt de Brandmauer: partijen werken consequent niet samen met de AfD. De partij is goed vergelijkbaar met FvD: beide partijen zijn de meest rechtse in het politieke spectrum en vormen samen ook een Europese alliantie, Europe of Sovereign Nations, die ook in het Europees Parlement zit. Hoe werkt deze boycot uit?
CDU-congres
Dit brengt ons naar de Messe in Stuttgart, waar dit weekend het achtendertigste congres van de christendemocratische CDU plaatsvindt. De bijeenkomst staat in het teken van Friedrich Merz, die nu een klein jaar Bondskanselier is in een zogeheten grote coalitie met de sociaaldemocratische SPD. Erg veel keus was er niet: de CDU doet mee aan de Brandmauer en werkt niet samen met de AfD, terwijl de twee partijen samen wel een ruime meerderheid in de Bondsdag hebben.
Hier in Stuttgart gaat het er niet expliciet over, maar je ziet het weinig subtiele gevolg van de uitsluiting van de AfD. Merz moet dit weekend worden herkozen als partijvoorzitter en houdt vijf kwartier lang een speech over alle politieke prioriteiten. Het gaat over defensie, Europa, veiligheid, infrastructuur, werkgelegenheid, pensioenen, migratie, Oekraïne en Europa. Zijn toespraak levert een staande ovatie van meer dan vijf minuten op. Ook wordt Merz beloond met een nieuwe termijn: 91% stemt voor.
Merz benadrukt telkens dat hij wil samenwerken met andere Europese landen, nu Europa steeds meer op zichzelf is aangewezen aangezien de wereldorde is veranderd. Hij wil vrijheid, zekerheid en soevereiniteit waarborgen en dat vraagt andere prioriteiten dan voorheen, veel investeringen en de kunst van het compromis. CDU en SPD hebben het lastig in de regering, aldus Merz, want het oplossen van problemen kost nu eenmaal tijd.
Geen AfD
Merz wil er geen onduidelijkheid over laten bestaan dat met de AfD samenwerken geen optie is: we laten ons land niet door die partij ruïneren, zegt hij. De AfD kan daarom geen partner zijn van de CDU, waarna Merz nog even aanstipt dat het antisemitisme in Duitsland in opkomst is en dat zijn partij altijd aan de kant van de Joden staat. Hij noemt weliswaar dat het antisemitisme uit alle politieke hoeken komt, maar nadrukkelijk ook uit die van rechts. Velen halen ongetwijfeld opgelucht adem: de Brandmauer staat nog steeds.
Toch broeit het. De Duitse traditie wil dat een partijvoorzitter met negentig procent moet worden herkozen en het is vooraf twijfelachtig of Merz dit zou gaan redden. Onvrede troef: de jongeren zijn ontevreden dat de pensioenen onvoldoende worden hervormd, de linkervleugel vindt Merz te rechts en de rechtervleugel vindt dat de coalitie met de SPD te links beleid oplevert. Zie hier het eeuwige probleem van brede volkspartijen en coalitieregeringen: ze kunnen niet iedereen tevreden stellen.
Het grote nieuws van de dag is dat Angela Merkel naar het congres is gekomen. Haar beleid is altijd door rechts en uiterst rechts verfoeid: of het nu gaat om Wir schaffen das of het sluiten van kerncentrales. Merz heeft de CDU weer duidelijk naar rechts getrokken: overal in de Messe hangen borden dat de bondskanselier het migratiedossier op orde wil krijgen. Een ommekeer ten opzichte van Merkel en overduidelijk een reactie op de populariteit van de AfD. Merz kan bijna niet anders.
Slecht nieuws
In Duitsland was het idee altijd dat partijen die zich aan de rechterkant van de christendemocraten bevinden te extreem zijn. Maar toen de CDU een miljoen Syrische asielzoekers en de energietransitie omarmde, creëerde men opeens wel erg veel ruimte ter rechterzijde en die heeft de AfD met veel enthousiasme ingenomen. Het is een flinke partij geworden, en in het Oosten zelfs heel erg groot. In sommige bondslanden zou de partij binnenkort de absolute meerderheid kunnen krijgen.
Merz probeert daar met een nieuwe koers iets aan te doen, maar er is slecht nieuws voor iedereen die in de brandmuur gelooft. Merz heeft hierdoor slechts keus tussen coalitiepartners op links. Rechtse kiezers kunnen altijd bij de CDU terecht, maar ze zullen er rekening mee moeten houden dat er, welke coalitie er ook komt, altijd linkser beleid uitrolt. Zo is de brandmuur ook een middel voor linkse partijen om aan de macht te blijven en bij formaties een hele stevige onderhandelingspositie te hebben. De CDU heeft sowieso geen keus.
Dat heeft zo zijn gevolgen voor de vraag of Merz rechtse kiezers vast kan houden. Voor deze kiezers valt hij per definitie tegen en ze hebben maar één alternatief. Stemmen op de AfD is de enige manier om de CDU te dwingen rechtser beleid te gaan voeren en de brandmuur te beëindigen. Zo heeft het er alle schijn van dat juist de brandmuur mensen ook naar de AfD kan drijven. Wat nu?
Komende week praten Kemal Rijken en ik in de Duitslandpodcast over het laatste CDU-congres. Eerdere afleveringen staan hier.
Beeld: Friedrich Merz in Stuttgart. Still uit de livestream.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.