Tijd om de gemeentelijke opmars van rechts in kaart te brengen
We zijn gewend aan uiterst rechts in de Tweede Kamer: Geert Wilders is daar een vertrouwd fenomeen en ook in de provincies kent men de PVV maar al te goed. Lokaal ligt dat vaak anders. De PVV doet pas sinds acht jaar echt mee: tot 2018 zat de partij alleen in Den Haag en Almere. Wilders zit echter nog steeds in betrekkelijk weinig gemeenteraden: nog geen tien procent van het totaal. Hoewel dat aantal waarschijnlijk iets gaat toenemen, zal de PVV ook na maart in de overgrote meerderheid afwezig blijven.
Het is in de Tweede Kamer inmiddels een stuk drukker op rechts: eerst kwam FvD, toen BBB en JA21. In maart gaan deze partijen het ook lokaal proberen. JA21 doet maar weinig: zeven gemeenten zijn uitverkoren, BBB kiest voor een kleine dertig, aangevuld met wat lokale partijen die door het partijbestuur zijn uitgekozen om zich BBBondgenoot te noemen. Dat fenomeen kennen we nog uit 2022, toen BBB nergens zelfstandig meedeed. Deze lokale partijen gebruiken hun band met BBB vooral als campagnemiddel.
De grootste verandering komt dit jaar van Forum. In 2018 zat FvD alleen in Amsterdam, in 2022 deed men mee in vijftig gemeenten en nu wil men dat aantal verdubbelen. Als die missie lukt, wordt Forum met een enorme voorsprong de grootste landelijke partij op uiterst rechts in de gemeenteraden. Er is qua versnippering overigens ook een lichtpuntje: de partij van Wybren van Haga – BVNL – deed in 2022 nog op meerdere plekken mee, maar is nu op sterven na dood.
Trends ontdekken
Als we trends willen ontdekken in de opmars van uiterst rechts in de gemeenteraden, moeten we beginnen met vastleggen hoeveel zetels deze partijen in bepaalde gemeenten hebben. In het onderstaande overzicht staat een eerste poging. In welke gemeenten doen deze partijen in maart mee en hoeveel zetels hadden ze tot dusver? Als er raadsleden zijn weggelopen – en dat gebeurt nogal eens op rechts – staat het latere zetelaantal tussen haakjes. Heel soms sloot iemand zich tussentijds aan.
Uit deze gegevens kunnen we nu al meerdere conclusies trekken. Zo is uiterst rechts eigenlijk altijd klein. In de begindagen van de PVV in Almere en Den Haag had de partij een flinke fractie, maar dat is inmiddels eigenlijk nergens meer het geval. De meeste fracties bestaan uit een of twee personen. FvD heeft helemaal geen fracties groter dan twee mensen en JA21 heeft er tot dusver maar eentje die eveneens uit een tweetal bestaat. Alleen een handvol bondgenoten van BBB heeft meer dan drie raadsleden.
Er zijn enorme verschillen tussen gemeenten. De helft heeft geen FvD, PVV, JA21, BBB of BBB-bondgenoot op het stembiljet staan en heeft BVNL nooit in de gemeenteraad gehad. Veel gemeenten krijgen na maart hooguit een van deze partijen in de gemeenteraad. Het is niet gemakkelijk daar patronen in te zien. Duidelijk is wel dat de lokale groei van Forum in heel wat gemeenten de introductie betekent van een landelijke partij op de uiterste rechterflank, van Rijswijk tot Soest en Valkenswaard.
Geen afstemming
Een andere conclusie is dat de partijen hun lokale deelname overduidelijk niet op elkaar hebben afgestemd, terwijl ze wel in dezelfde electorale vijver vissen. In Almere zaten FvD en PVV al in de gemeenteraad en wil JA21 er nu bij. Ook in onder meer Amsterdam, Leeuwarden, Sittard-Geleen en Utrecht doen drie van dit soort partijen mee. Of dat goede resultaten gaat opleveren laat zich enigszins raden: vermoedelijk ontstaat er alleen maar meer versplintering. Of men haalt de kiesdrempel niet, dat kan ook.
Daarnaast blijkt deelname niet altijd voor de lange termijn te zijn. De winst van BVNL in 2022 laat dat zien, want daar is in 2026 niets of zo goed als niets van over. Deze partij is daarom ook niet meer opgenomen in dit overzicht. Forum stopt er in vier gemeenten mee en het is volstrekt onduidelijk waarom. Het opvallendste geval is Middelburg, waar nu de relatief bekende Martin Bos nog een zetel inneemt. Misschien verandert de lijst gemeenten waar FvD meedoet nog.
Tot slot valt het aantal weglopers op. Dit is vermoedelijk niet volledig weergegeven in de tabel, maar ze komen bij zowel PVV, FvD als BBBondgenoten regelmatig voor. FvD raakte in acht gemeenten raadsleden kwijt, de PVV in twaalf. Ook bij Van Haga’s BVNL was er een leegloop. Afsplitsen betekent in de meeste gevallen een eigen fractie beginnen, geen overstap naar een andere landelijke partij. Logisch, want al deze partijen staan niet bekend als warm bad.
Omissies?
De komende tijd probeer ik de lokale bewegingen op uiterst rechts bij te houden om te zien of we hierin meer trends kunnen waarnemen. Ik kan daar uw hulp bij gebruiken. Het aantal gemeenten is immers te groot om als eenling te overzien. Ziet u omissies, fouten of andere onvolkomenheden in dit overzicht? Laat het me weten via [email protected]. Ik heb ook nog geen beeld van (serieuze) lokale partijen die via afsplitsingen van PVV, Forum en BVNL zijn ontstaan. Alle informatie is welkom, mijn dank groot.
Beeld: station van Almere, een gemeente waar in maart PVV, FvD en JA21 het tegen elkaar opnemen. Foto: Chris Aalberts.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.