Litouwen weet wat Europa moet doen, maar of Nederland luistert?
Maastricht is een unieke stad. Hier werd in 1992 het Verdrag van Maastricht gesloten. Het legde de basis voor de EU zoals we die nu kennen. Dat had zo zijn consequenties: er zijn meer dan regelmatig Europese activiteiten in de stad. Zo ook deze dinsdagavond, als in de Sint Janskerk de derde Prinses Beatrixlezing plaatsvindt. We horen de moderator vertellen dat de prinses haar hele leven al een warm pleitbezorger is van Europese samenwerking. Daarom draagt deze lezing haar naam.
Er is overduidelijk een probleem: Europese samenwerking is – of je het nou leuk vindt of niet – belangrijk, maar de meeste mensen komen hun huis niet uit voor lezingen over Europese thema’s. Dat geldt zelfs voor de inwoners van steden waar belangrijke verdragen zijn gesloten. Gelukkig heeft men daar in Maastricht iets op bedacht: de universiteit is medeorganisator en trekt – zoals wel vaker bij allerlei Europese activiteiten – een blik studenten open. Zo zit de Sint Janskerk alsnog redelijk vol.
Dat Europese samenwerking belangrijk is, blijkt meer dan ooit uit de inhoud van deze avond. De Litouwse minister van Buitenlandse Zaken – Kestutis Budrys – komt vertellen over een sterk en veilig Europa. Het is meer dan interessant: een minister van een land dat aan Rusland grenst en dus meer dan andere direct last heeft van Russische dreiging. Wat kan Europa – lees: de EU – daaraan doen?
Lid van EU, eurozone en NAVO
Toen in 1992 het Verdrag van Maastricht werd gesloten, vertelt Budrys, was de EU voor Litouwen een droom en een doel. Het EU-lidmaatschap zou pas twaalf jaar later worden bereikt. Sindsdien heeft Litouwen zich ontwikkeld tot een goed functionerende parlementaire democratie met sterke instituties. De economische groei is er zo’n vijf procent, het land is al twintig jaar EU-lid, zit inmiddels in de eurozone en is onderdeel van de NAVO.
Litouwen illustreert de belofte van de EU, aldus Budrys. Het is een voorbeeld voor bijvoorbeeld Montenegro, Moldavië en Oekraïne. De EU staat voor een toekomst van democratie, vrede en welvaart. De EU toont Poetin een alternatief voor zijn autocratische bestuursmodel en de wereld van de koude oorlog. Dat alternatief slaat in Rusland niet aan: Poetin is helemaal niet uit op vrede. Het maakt hem ook niets uit hoeveel Russische soldaten in Oekraïne de dood vinden.
Budrys somt in goed Engels een hele berg ambities op. Europa moet investeren in defensie. Zo kan niet alleen de veiligheid worden verbeterd, maar ook de industrie worden versterkt. Rusland moet geïsoleerd blijven, de sancties moeten in stand worden gehouden en het economisch verkeer moet tot nul worden gereduceerd. Het is onbestaanbaar dat er nog steeds EU-landen zijn die olie en gas bij Poetin inkopen. Rusland moet de kosten dragen van alle schade die in Oekraïne is aangericht.
Politieke wil
De EU moet meer doen aan Russische propaganda die het vertrouwen in de democratie en de internationale rechtsorde probeert te ondermijnen en in de EU moeten het nazisme en het stalinisme worden herdacht. Oekraïne moet volgens Budrys lid worden van de EU. Dat zou al in 2027 kunnen. Het gaat nadrukkelijk om de politieke wil dit te realiseren: als er een wil is, is er een weg. Bij de Covid-crisis kon de EU ook snel stappen zetten, gewoon omdat men het wilde, houdt Budrys de zaal voor.
Het Europese gebrek aan defensie-investeringen gaat ver terug, zegt de minister. De Amerikanen klagen er al decennia over. Oud-NAVO-chef Jens Stoltenberg vond al bij de inname van de Krim – in 2014 – dat er te veel weinig was geïnvesteerd. Is Litouwen op dit moment als Oekraïne in 2014? Beslist niet, doceert Budrys. Litouwen is onderdeel van de EU en de NAVO en dat was Oekraïne beide niet. Het land moest het doen met oude afspraken met Rusland die niets waard bleken te zijn.
Onthoud, doceert Budrys, dat als het Westen zich slap toont, Poetin de NAVO zal testen. In de zaal merkt een journalist op dat de steun voor hulp aan Oekraïne in meerdere landen inmiddels afneemt. Budrys suggereert dat de situatie dan maar beter uitgelegd moet worden. Het komt erop neer dat als de EU gecommitteerd samenwerkt, men de eigen toekomst in handen heeft. Als men nu niet investeert, zijn de kosten op den duur veel hoger.
Het probleem laat zich raden: Budrys zegt dit tegen het verkeerde publiek.
Publieke opinie
In Maastricht luisteren de studenten braaf en geduldig en ze zijn het ongetwijfeld met Budrys eens. Maar ja, dit zijn de toekomstige elites bij universiteiten, ministeries, grote bedrijven en adviesbureaus, waar altijd al mensen rondliepen die internationale samenwerking omarmen. Goed dat in Maastricht een nieuwe generatie wordt opgeleid, maar het grote publiek is andere koek. Juist dat publiek moet de hogere defensie-uitgaven en snellere Europese integratie gaan steunen.
Hier lijken twee zaken samen te komen. Veel mensen zien waarschijnlijk de logica wel van een EU als geopolitieke actor die een eigen koers vaart, ook op het gebied van buitenlandbeleid en defensie. Dit geldt zowel richting Rusland als richting de VS, al is het maar uit een soort voorzorg omdat Trump soms wel hele rare sprongen maakt. Dat Nederland in zijn eentje niet zoveel kan klaarspelen tegen de grootmachten is een open deur en dan is de EU een hele logische denkrichting.
Het grote publiek weet echter ook iets anders: Europese politiek is ondoorgrondelijk, gaat veel te veel over details, slurpt steeds meer macht op en Europese politici verantwoorden zich maar mondjesmaat. Misschien kan de EU een goede rol spelen op het wereldtoneel, maar je krijgt de rest van de EU er wel meteen bij. Het is precies dat deel waar velen aarzelingen bij hebben en waarom de steun voor Budrys’ ideeën stokt.
De enige uitzondering? De studenten in de Sint Janskerk, die er vroeg of laat een baantje aan overhouden.
Beeld: Kestutis Budrys in de Sint Janskerk. Still uit de livestream (bewerkt).
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.