Het publieke debat is niet meer wat het geweest is. De omgangsvormen worden harder, mensen vallen elkaar continu persoonlijk aan, luisteren niet meer naar elkaar en de inhoud raakt steeds meer op de achtergrond. Of het vroeger allemaal veel beter was is niet helemaal duidelijk, maar er zijn in ieder geval wel veel zorgen over. Polarisatie heet dit fenomeen: versterkte onderlinge tegenstellingen. Respecteren we elkaars mening nog? Kunnen we nog tot zinvolle inhoudelijke gesprekken en gezamenlijke oplossingen komen? 

Onlangs verscheen Verbind en heers van Kemal Rijken, een boek over hoe Nederland – zo zegt de ondertitel – ‘kan ontsnappen aan polarisatie’. In dit boek lezen we over de Nederlandse maatschappij, politiek en media in heden en verleden. Hoe gepolariseerd was Nederland vroeger en hoe is het nu? De polarisatie lijkt toegenomen in het land dat vroeger vooral bekend stond om het poldermodel, een term die jonge generaties niet eens meer kennen, wat eigenlijk meteen alles zegt over de staat van het publieke debat.

Dit boek laat gedetailleerd zien waarom er polarisatie is. Het gaat vaak om eigen belang: politieke partijen hebben baat bij een compromisloze, aanvallende opstelling omdat ze daarmee in het nieuws komen en herkenbaar zijn, in tegenstelling tot partijen die meebesturen, compromissen sluiten en die vervolgens moeten gaan uitleggen. In de media is het misschien nog wel cynischer: individuele redacties proberen vooral op te vallen om clicks te scoren, zonder zich te bekommeren om de kwaliteit van het publieke debat als geheel.

Duitse oplossingen 

De oplossingen van Rijken komen vaak uit Duitsland, een land waar hij met mij een podcast over maakt. Hier bestaat nog diepgravende journalistiek in de vorm van lange interviews zoals wij die al lang niet meer op televisie hebben, herkenbare partijen door een kiesdrempel die niche-partijen uit het parlement weert, parlementaire regels die debatten gestructureerder laten verlopen dan bij ons en stevige burgerschapseducatie waardoor democratische normen bij de bevolking breed bekend zijn.

Zulke educatie kan mensen leren hoe ze met elkaar in debat moeten, in plaats van maar van anderen te eisen dat ze bepaalde meningen overnemen. Dat fenomeen zien we steeds vaker: het komt regelmatig voor dat activisten, instellingen of media hun standpunten aan anderen proberen op te leggen. Het valt vaak onder wat woke is gaan heten. Je moet wit zeggen in plaats van blank, dekolonisatie is zo belangrijk dat iedereen ermee aan de slag moet en waag het om het optreden van Israël in Gaza geen genocide te noemen. 

Rijken legt overtuigend uit dat dit soort afgedwongen politieke correctheid contraproductief werkt, inhoudelijke tegenstanders in de gordijnen jaagt en mensen vooral van elkaar doet vervreemden. Het past ook fundamenteel niet bij waar de Nederlandse cultuur ooit voor stond: openheid naar andere meningen, oog voor nuance en het besef dat je er met elkaar uit moet komen, ook als je er verschillende wereldbeelden op nahoudt. Liever een gesprek met de conclusie dat je het oneens bent, dan afgedwongen conformisme. 

Ook dat voedt op den duur namelijk weer… de polarisatie.

Verbind en heers is hier te bestellen. 

Beeld: Omslag boek Kemal Rijken. 

Waardeer dit artikel!

Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.