Schrijver Anil Ramdas overleed in 2012, maar zijn geest leeft voort. We zijn donderdagavond in het Amsterdamse debatcentrum De Balie, waar Ramdas ooit directeur van was. Het is tijd voor de uitreiking van de jaarlijkse Anil Ramdas essayprijs, maar eerst gaat een panel in gesprek. De thematiek van de essays en het panelgesprek is uiterst actueel: de beschaving wordt uitgehold. In zijn tijd schreef Ramdas over het eerste kabinet-Rutte, toen de PVV een gedoogrol kreeg. Ruim tien jaar later is de PVV machtiger dan ooit. 

Ramdas was tegen het normaliseren van de onbeschaafdheid van Wilders. Hij was geraakt door de enorme steun voor de PVV, maar misschien nog wel meer door de onverschilligheid erover, het wegkijken en het zwijgen. Als je passief toekijkt hoe de beschaving wordt uitgehold, zo vond hij, ben je medeplichtig. Dit brengt ons bij de vraag van deze avond: wie is verantwoordelijk als de beschaving ten onder gaat en haatzaaien steeds normaler wordt? Hoe kun je als burger je verantwoordelijkheid nemen? 

Karin Amatmoekrim, die een biografie van Ramdas schreef, leidt de avond in. Ramdas was zijn tijd ver vooruit: hij voorzag dat de standpunten van Wilders steeds meer weerklank zouden vinden. Destijds was het doel om racisme ‘in de onderbuik te laten’, nu is de strijd of er überhaupt nog een ander wereldbeeld naast dat van Wilders mag bestaan: grofweg het idee dat Westerlingen de waarheid in pacht hebben en de rest van de wereld uit barbaren bestaat. 

Er zijn dus tegenkrachten nodig. 

Positief en negatief 

Dit is een positieve insteek: er is politieke ellende, maar misschien kun je daar iets aan doen. Het probleem wordt deze avond al snel duidelijk: hier zijn ontzettend weinig ideeën over. Zo verandert de positieve insteek al snel in een negatieve: er zijn vooral zorgen. We horen NIOD-directeur Hinke Piersma zeggen dat het heftig is om het je te realiseren, maar de voorwaarden voor uitsluiting en vervolging liggen eigenlijk al klaar. Er wordt telkens gepraat namens een ‘ons’ waar niet iedereen deel van uitmaakt. 

Redacteur Lotfi El Hamidi van De Groene geeft voorbeelden waaruit duidelijk blijkt dat er in de media met twee maten wordt gemeten. Er komen witte vrouwen op televisie die na de verkiezingsuitslag zeggen dat de woningen eindelijk weer naar ‘ons Nederlanders’ kunnen gaan. De NOS zendt het zonder weerwoord uit. Het kan eigenlijk altijd nog erger: in het verkiezingsdebat van het Jeugdjournaal mocht Wilders zonder weerwoord tekeergaan over de islam. De lijst voorbeelden is eindeloos. 

Columniste Naeeda Aurangzeb zegt dat er telkens onderscheid wordt gemaakt tussen twee soorten mensen: de onze en de anderen. De relatie tussen witte en niet-witte Nederlanders is uiterst scheef: witte Nederlanders vinden het heel normaal kritiek te geven op niet-witte landgenoten en hen zo een spiegel voor te houden. Andersom is dat beslist niet zo: als een niet-witte Nederlander een witte landgenoot een spiegel voorhoudt zit iedereen in de gordijnen. 

Zelfkritiek

Zo krijgen we een bloemlezing van intolerantie en racisme in het hedendaagse Nederland, waar Ramdas zich tijdens zijn leven ook al druk over maakte. Het is een probleem wat ruim tien jaar na zijn dood nog niet in de verste verte is opgelost. Tegenkrachten zijn kennelijk zwak ontwikkeld en dat blijkt ook wel, want ook deze avond geeft er maar weinig inzicht in. 

De belangrijkste tegenkracht lijkt te zijn: zelfkritiek. Dat is gekleurde Nederlanders eigen, want ze worden continu uitgedaagd en bevraagd, zo horen we meerdere panelleden zeggen. Deze groep wordt telkens gestimuleerd om kritiek te hebben op de eigen gemeenschap. Voor witte Nederlanders geldt dat niet of nauwelijks. Hoe witte Nederlanders kunnen worden gestimuleerd meer zelfkritiek te ontwikkelen blijft onduidelijk. Veel verder dan dat deze zelfkritiek er nog niet is, komen we deze avond niet. 

Nu uiterst rechts een blijvertje is, is deze uitkomst onbevredigend. Je zou het het toppunt van cynisme kunnen noemen: een gesprek over tegenkracht organiseren, geïnspireerd door een auteur die verzet wilde bieden, er in een wedstrijd een heleboel essays over laten schrijven en uiteindelijk het publiek zonder al te veel handelingsperspectief naar huis sturen. Een oproep tot zelfreflectie is mooi, maar in dit geval sowieso gericht aan de verkeerde doelgroep: in De Balie wemelt het nou niet bepaald van de PVV-stemmers. 

Wat nu? 

Beeld: Naeeda Aurangzeb, Hinke Piersma, Rokhaya Seck en Lofti El Hamidi in De Balie. Still uit de livestream.

Waardeer dit artikel!

Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.