Partijen van niks (7 – slot): Als het misgaat, staat iedereen erbij en kijkt ernaar
Dit is het zevende en laatste deel van een serie over nieuwe partijen. Lees de hele serie hier.
Hij was al een tijdje ziek, maar toch kwam zijn vertrek onverwachts. Plotseling verschijnt Pieter Omtzigt met een videoboodschap op het YouTube-kanaal van NSC. Hij vertelt wat hij allemaal heeft bereikt, dat hij het een voorrecht vond Tweede Kamerlid te zijn en dat hij zijn partij dankt voor het vertrouwen dat men in hem heeft gesteld. Toch is het nu tijd om na 21 jaar een punt achter zijn politieke carrière te zetten. Meteen nemen alle nieuwsmedia de boodschap over. Het einde van een tijdperk.
Omtzigt laat een partij achter. NSC was bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 een groot succes met twintig zetels. Toch is er iets misgegaan. Tijdens de campagne zei Omtzigt niet met de PVV te willen regeren en dat heeft hij na veel aarzelingen toch gedaan. Het is niet de definitie van ‘goed bestuur’ die veel kiezers in gedachten hadden. NSC staat op nul tot twee zetels in de peilingen en zit nu zonder politiek leider. Omtzigts vervanger Nicolien van Vroonhoven is niet populair en wil hem sowieso niet opvolgen.
Omtzigts vertrek is bijzonder, maar niet uniek. Wie herinnert zich het einde van Trots op Nederland nog, de partij van Rita Verdonk die destijds al niet meer in de Tweede Kamer zat, maar wel fracties in diverse gemeenten had? Verdonk wilde er duidelijk vanaf. De oplossing was simpel: ze nam afscheid als politiek leider en liet de partij wegkwijnen onder leiding van een anoniem partijbestuur. Er werd vrijwel niets meer van Trots op Nederland vernomen.
Opvolging regelen
Hoe een opgestapte leider te vervangen? Ook bij traditionele partijen is opvolging een uitdaging. Na Jan Peter Balkenende kon het CDA maar moeilijk een goede vervanger vinden, Mark Rutte leek bij de VVD onvervangbaar en dat is ook wel gebleken. Ook Lodewijk Asscher kreeg bij de PvdA geen waardige opvolger. Toch hebben al deze partijen het relatief gemakkelijk: er is in ieder geval een groep politici en leden waaruit de nieuwe leider kan worden geselecteerd. Daar bestaan ook procedures voor.
Bij een nieuwe partij ligt dat anders: de leider is nauw verbonden met de organisatie, veel sleutelfiguren zijn door hem of haar geselecteerd en veel politici zijn aangetrokken omdat ze loyaal zijn aan het leiderschap. De visie van de partij is sterk verbonden met wat de leider denkt, niet met uitgekristalliseerde beginselen, en de leider is in de media het belangrijkste gezicht. Eigenlijk is de leider in zo’n partij per definitie onvervangbaar. De leider is geen tijdelijke persoon, maar de partij is zijn of haar verlengstuk.
Zonder leider spelen de problemen op die binnen de partij altijd zijn genegeerd: is deze een inhoudelijk geheel met een gemeenschappelijk fundament, zijn de beste mensen geselecteerd, hebben de leden reële invloed op de koers en in hoeverre heeft deze partij bestaansrecht als zelfstandige organisatie in relatie tot de concurrenten? Is NSC niet gewoon een doublure van het CDA? Was Trots op Nederland geen tweede VVD? Is BVNL niet overbodig aangezien Forum al bestaat?
Een onmogelijke taak
Het leiderschap overnemen van een partij die zo verbonden is met de voorman, is vrijwel onmogelijk. De politici waaruit de partij de nieuwe leider moet rekruteren zijn simpelweg niet geselecteerd op hun mogelijke leiderschapskwaliteiten, maar als volger. Ze zijn nooit echt invloedrijk geweest omdat het hun voornaamste rol was de leider in goede en slechte tijden te steunen, niet om zelfstandig te bepalen wat de partijkoers zou moeten zijn en daarmee kiezers te trekken.
NSC biedt hiervan een actueel voorbeeld. Nu Omtzigt weg is en vervroegde verkiezingen in aantocht zijn, was de vraag om opvolging urgent. Tweede Kamerlid Diederik Boomsma wierp zich op, maar schopte daarmee tegen heel wat schenen. Hij is te rechts, heeft een conservatievere koers dan de partij en die is niet aansprekend, zei fractieleider Nicolien van Vroonhoven in de media. Toen werd Eddy van Hijum lijsttrekker: iemand die nauw met Omtzigt samenwerkte. Maar is hij ook het meest aansprekend?
Stel dat Omtzigt in de Tweede Kamer was gebleven en NSC scoorde nog steeds maar een enkele zetel in de peilingen. Zou hij dan blijven zitten? Uit de werkwijze van dit soort partijen blijkt dat het antwoord sowieso bevestigend is, omdat er simpelweg geen alternatieven bestaan. Niemand wordt als vervanger geaccepteerd, omdat alleen de initiële leider natuurlijk gezag heeft. De rest is uitgekozen omdat men het leiderschap accepteert en zo is de cirkel weer rond.
Passiviteit troef
Bij dit soort partijen staan politici letterlijk te kijken hoe het misgaat: de NSC-Kamerleden zijn niet in de positie om iets aan hun ondergang te doen. Zij worden teruggedrongen in de passieve rol die altijd al voor ze was bedacht. Wat moeten ze doen? Zelfs als ze in de positie zouden zijn om iets te doen, is het lastig te bepalen wat dat moet zijn. De aantrekkingskracht van de partij was immers gebaseerd op Omtzigt en de nieuwe leider kan die populariteit niet zomaar overnemen, laat staan overtreffen.
Het gaat met al deze partijen op dezelfde manier: als Wybren van Haga stopt met BVNL, is de partij dood, als die dat niet al is. Zonder Joost Eerdmans en Annabel Nanninga wordt JA21 een dode boel en zonder Geert Wilders kan de PVV niet eens in formele zin blijven bestaan. BBB is nauwelijks voor te stellen zonder Caroline van der Plas en Forum ook niet zonder Thierry Baudet. Die zet wel een nieuw gezicht neer als lijsttrekker, maar blijft op de achtergrond de baas. Het zijn allemaal partijen die zonder hun leider geen bestaansrecht hebben.
Hoe zinvol zulke partijen zijn? De meningen verschillen, maar de meest logische interpretatie is dat ze vooral goed zijn om bepaalde kwesties te agenderen. De overheid die burgers vermorzelt in het geval van NSC, onvrede op het platteland bij BBB en de multiculturele samenleving en de islam bij de PVV. Of deze partijen meer kunnen dan agenderen, is twijfelachtig. Daarvoor moet je serieus investeren in de organisatie, de mensen en de ideeën. Nieuwe partijen doen dat simpelweg niet of maar een heel klein beetje.
Toch goed dat er ook nog traditionele partijen bestaan.
Partijen van niks is een zevendelige serie. Dit was het laatste deel.
Beeld: Pieter Omtzigt neemt afscheid van de Haagse politiek. Still van YouTube.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.