Partijen van niks (4): De mening van de leider prevaleert boven beginselen
Dit is het vierde deel van een serie over nieuwe partijen. Lees de hele serie hier.
Caroline van der Plas komt op een trekker het Plein voor de Tweede Kamer opgereden. Parlementaire journalisten zijn massaal toegestroomd. Vrijwel niemand heeft van haar of BBB gehoord: ze kwam nauwelijks in de peilingen voor en ze komt uit een provincie waar de parlementaire journalistiek vrijwel nooit komt. Haar kersverse zetel in de Tweede Kamer zorgt in korte tijd voor ontzettend veel publiciteit. Van der Plas mag in talloze programma’s aanschuiven.
De vraag is waar BBB voor staat. Van der Plas zegt continu dat het een plattelandspartij is. Daar zijn veel problemen, onder andere omdat lokale voorzieningen verdwijnen. De bus gaat steeds minder vaak, als die al gaat. Het lokale zwembad moet sluiten, het dorpscafé ook en zo wordt het platteland langzaam maar zeker onleefbaar. Ondertussen zitten boeren in de problemen door strenge stikstofregels, terwijl een groot deel van de werkgelegenheid op het platteland afkomstig is van boerenbedrijven.
BBB heeft allerlei standpunten, maar wat de beginselen zijn weet niemand. De partij is daarin niet uniek. NSC zegt bij de oprichting voor goed bestuur en bestaanszekerheid te staan, maar wat dat precies inhoudt, is niet helder. JA21 noemt zichzelf een partij van conservatieve liberalen, maar ook die terminologie wordt nauwelijks uitgewerkt. Veel nieuwe partijen ontberen simpelweg een beginselprogramma waar je de politici op kunt afrekenen. De PVV is er ook niet op te betrappen.
Idyllisch idee
Het idyllische beeld van politieke partijen is dat ze een bepaalde visie op de wereld hebben: liberalen denken anders over politieke vraagstukken dan sociaaldemocraten, zij stellen andere prioriteiten en hebben andere uitgangspunten. Christendemocraten zijn weer anders en ook tussen socialisten en sociaaldemocraten kun je duidelijke verschillen zien bij een hele rits aan thema’s. Zo zijn partijen duidelijk herkenbaar en onderscheiden ze zich van elkaar.
Beginselen, principes of ideologie maken dat je standpunten over concrete thema’s kunt toetsen aan uitgangspunten. Sociaaldemocraten willen spreiding van kennis, macht en inkomen. Of het nu gaat over onderwijs, zorg of huisvesting, steeds kunnen sociaaldemocraten een relatie leggen tussen hun standpunt en die ideologie, of ze proberen dat in ieder geval. Als ze dat nalaten, levert dat binnen hun partij discussie op en vertroebelt het beeld waar ze voor staan.
Nieuwe partijen hebben een probleem: de belangrijkste politieke ideologieën zijn allang vergeven. Er is al een socialistische partij in Nederland, er zijn al meerdere liberale partijen en ga zo maar door. De ‘oplossing’ bestaat uit losse thema’s: bestaanszekerheid en goed bestuur bij NSC, boeren en platteland bij BBB, ondernemers en coronabeleid bij BVNL. Deze labels benadrukken bepaalde prioriteiten, maar ze kunnen niet of nauwelijks fungeren als meetlat voor politieke standpunten.
Mening van de leider
BBB heeft beginselen over hoe partijleden met elkaar om moeten gaan, niet over hoe de partij tegen het platteland en de boeren aankijkt. Wat NSC met goed bestuur bedoelt, is niet op voorhand duidelijk. Dit leek een partij die niet met de PVV wil samenwerken omdat Wilders de rechtsstaat bedreigt, maar later was goed bestuur min of meer het omgekeerde en begreep niemand nog wat deze kreet inhoudt. Bij bestaanszekerheid is het niet beter. Wat is de meetlat?
Nieuwe partijen hebben bij de start vaak geen beginselen, de meeste zetten ze nooit op papier. Dat vraagt namelijk om langdurige interne discussie. De meeste partijen komen hier nooit aan toe. Na jaren in de Tweede Kamer te hebben gezeten heeft Forum voor Democratie deze nog steeds niet. JA21 heeft ze wel, maar daar blijkt dan weer een ander nadeel: de partij communiceert de beginselen niet, ze zijn online slecht vindbaar en er wordt eigenlijk nooit aan gerefereerd.
Is er dan helemaal geen centrale lijn in de standpunten van nieuwe partijen? Zeker wel: deze worden vooral bepaald door de politieke leiding. Van der Plas werd in korte tijd populair en was veel op televisie, ook om te praten over thema’s waar BBB zich helemaal niet op richt. Dat maakt dat ze gaandeweg standpunten formuleert met een duidelijke kern: hoe zij zelf naar de wereld kijkt. Dat dat voor buitenstaanders soms onnavolgbaar is en dat dat veel weg heeft van los zand, is geen probleem.
Democratie
Bij nieuwe partijen bestaat meestal geen interne democratie en dus luisteren de leden naar de partijtop. Zolang de politiek leider het goed doet in de peilingen, heeft niemand bezwaar tegen deze manier van werken. Men is immers op de leider en diens standpunten afgekomen. Ook zijn er instrumentele voordelen: de goede peilingen leveren in potentie baantjes op. Inhoudelijke discussie is in deze situatie niet constructief en beginselen niet nodig. Het is hooguit iets voor in de toekomst.
Beginselen geven richting aan wat leden en politici bindt. Zonder beginselen is er geen reden om aan te nemen dat een partij zich daadwerkelijk onderscheidt van de concurrenten, partijstandpunten onderling consistent zijn, dat ze constant zijn door de tijd en dat de politici er dezelfde motivaties bij hebben. Zonder beginselen neemt de potentie tot ruzie toe: politici moeten met hun in theorie vrije mandaat naar de leider luisteren, terwijl ze inmiddels over allerlei kwesties anders denken.
In berichtgeving wordt de basis van nieuwe partijen grotendeels genegeerd. Heeft een partij een ideologische grondslag? Is er een beginselprogramma en wijkt die echt af van andere partijen? Is er reden om aan te nemen dat kandidaten deze beginselen kennen? Dat ze het erover eens zijn? Passen de standpunten bij de beginselen? Het wordt tijd die vragen vaker te stellen. Als er geen antwoorden op komen, hangt de partij als los zand aan elkaar. Dan ontstaan vroeg of laat inhoudelijke problemen.
Partijen van niks is een zevendelige serie. Lees hier aflevering 5.
Beeld: Caroline van der Plas in campagnevideo. Still van YouTube.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.