Partijen van niks (1): Hoe serieus zijn al die nieuwe partijen op rechts?
Een paar Kamerleden van NSC lieten een tijdje geleden weten dat ze bij de Tweede Kamerverkiezingen niet meer verkiesbaar zijn. Meteen dacht je: moet zoiets nog worden gemeld? NSC staat op nul tot twee zetels in de peilingen en dus moeten bijna alle twintig Kamerleden sowieso het veld ruimen. Als je bij deze partij zit en een vervolg aan je politieke carrière wilt geven, moet je elders je licht opsteken. Wat dat betreft is Aant Jelle Soepboer slim bezig.
Het echec van NSC komt niet helemaal onverwacht. Bij de eerste speculaties dat Pieter Omtzigt een eigen partij zou beginnen, klonken er al meteen waarschuwingen. Was dit wel een goed plan? Wordt deze partij geen teleurstelling? Een eendagsvlieg misschien? Is er wel ruimte voor? Is Omtzigt wel geschikt om een partij te leiden? Inmiddels weten we de antwoorden, maar we moeten niet doen alsof die toen onbekend waren. Er waren immers nogal wat historische voorgangers.
Iedereen kent de LPF nog wel, die pijlsnel opkwam en na de moord op Fortuyn langzaam maar zeker uitdoofde. Trots op Nederland idem dito: er was een tijd dat Rita Verdonk dertig zetels in de peilingen scoorde, maar de partij haalde bij de Kamerverkiezingen de kiesdrempel niet. Forum voor Democratie is een schim van wat het op het hoogtepunt was. En dan heb je al die flitspartijen die nooit populair werden en geruisloos voorbijgingen: VNL, Democratisch Politiek Keerpunt, Artikel 50… wie kent ze nog?
Alles voor de leider
Al deze partijen, die vaak maar kort hebben bestaan of maar kort populair waren, zijn allemaal min of meer georganiseerd rond een leider: de LPF rond Pim Fortuyn, Trots op Nederland rond Rita Verdonk, FvD rond Thierry Baudet, BVNL rond Wybren van Haga. De overeenkomsten zijn groter dan verschillen: de organisatie stelt in de regel niet veel voor, er zijn behalve de leider maar weinig gezichten en of er echt heel veel ideeën zijn die het bestaan van de partij rechtvaardigen is twijfelachtig.
Zou het kunnen dat deze clubjes eigenlijk helemaal geen partijen zijn? Deze organisaties stellen zo weinig voor dat ze ook zo weer opgeheven zijn als ze hun nut hebben bewezen. De bekendste is de PVV, die maar één lid en geen verdere organisatie heeft. Dat weten de meeste mensen wel. Maar is NSC veel beter? Je kunt er lid van worden, er zijn congressen en leden praten mee. Maar kun je een organisatie die eigenlijk al in afbouw is op het moment van het tweede ledencongres nog wel een partij noemen?
Ergens diep van binnen hebben velen een romantisch beeld van wat een partij is. Het is de manier waarop wetenschappers over partijen schrijven en waar hele boeken over verschijnen. Deze ideeën sluiten aan bij de herinneringen die met name de PvdA oproept: massale congressen met honderden aanwezigen en heftige interne discussies, lange lijsten prominenten en oud-prominenten en een vaste schare stemmers waardoor de partij altijd wist dat men er volgend jaar nog steeds toe zou doen.
Weg zekerheden
Die zekerheden zijn bij bijna alle partijen weg. Toch geeft dat oude beeld een idee van wat velen impliciet van een partij verwachten: een democratische organisatie met leden en afdelingen her en der in het land. Traditionele partijen in Nederland voldoen nog maar mondjesmaat aan dat beeld, maar ze doen wel hun best: CDA, ChristenUnie, D66, GroenLinks, PvdA, PvdD, SGP, SP, VVD en Volt. Op deze partijen is allerlei kritiek mogelijk, maar het zijn serieuze organisaties.
Zijn al die recentere rechtse, uiterst rechtse of gematigd rechtse nieuwkomers dat ook? Een traditionele partij is meer dan een logo, een website, een leider en wat mensen die erachteraan lopen omdat ze kandidaat voor de Tweede Kamer zijn. Het idee is dat de partijorganisatie een bloeiende vereniging is waar een bestuur democratisch wordt gekozen en leden inspraak hebben bij de belangrijkste beslissingen, namelijk de deelname aan verkiezingen, de inhoudelijke visie en de personen die die visie gaan uitdragen.
Die kandidaten waren er ooit bij traditionele partijen in overvloed, dus er viel iets te kiezen. Ze werden doorgelicht op hun inhoudelijke visie, hun retorische kwaliteiten en hun vermogen om samen te werken. Zo kwamen de beste mensen op de beste plekken terecht met kandidaten die de partij inhoudelijk ook verrijkten. Tegelijk waren zij dragers van de visie van de partij, waar uitgebreid over was gediscussieerd en die was vastgelegd in allerlei verklaringen en beginselprogramma’s.
Volop vragen
Zo’n traditionele partij was voorspelbaar en stabiel. De standpunten waren afgeleid van beginselen die door de leden en de kandidaten werden onderschreven. Men was het op hoofdlijnen met elkaar eens over de inhoud. Als kandidaten te veel afweken van de partijlijn, vonden selectiecommissies of ledenvergaderingen dat ze moesten worden vervangen. Zo bewaakte men de gezamenlijke visie, die het centrale element van de partij vormde, niet de leider. Die is per definitie een passant, de visie blijft.
Het is niet moeilijk te zien dat alle partijen moeite hebben zo te functioneren, maar nieuwkomers op de rechterflank het meest. Steeds is de leider geen passant, maar de kern. Als Pieter Omtzigt niet uit het CDA was gestapt, was er nooit zoiets als NSC geweest. Waarom was NSC populair? Vanwege Omtzigt, niet omdat er zulke fantastische mensen rondliepen, er een onderscheidend gedachtengoed was of een bloeiende vereniging had nagedacht over de uitgangspunten. Waar is het weglopen uit het kabinet-Schoof eigenlijk op gebaseerd?
Je kunt zeggen: maakt het wat uit? Nou, een belangrijk kenmerk van deze nieuwe partijen is dat ze nooit meeregeren, niet aan de knoppen zitten en als ze dat wel doen – NSC, BBB, PVV – teleurstellen. Ze roepen veel, maar presteren tamelijk weinig. Zou dat samen kunnen hangen met de manier waarop ze georganiseerd zijn? Zijn dit niet gewoon clubs die niet echt nadenken over wat ze vinden, niet genoeg goede mensen hebben en toch van de daken schreeuwen dat ze het land gaan veranderen? Om dat vervolgens niet te doen?
Wordt het niet eens tijd dat we dit soort ‘partijen van niks’ kritischer gaan onderscheiden van clubs die hun zaakjes wel op orde hebben?
Partijen van niks is een zevendelige serie. Lees hier aflevering 2.
Beeld: Pieter Omtzigt kondigt zijn nieuwe partij aan. Still van YouTube.
Waardeer dit artikel!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!
Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.